دستيابي به كيفيت مطلوب در توليد يك فرآورده يا خدمت در صنايع مختلف و مؤسسات گوناگون نيازمند شناخت و بكارگيري استانداردهاي تدوين شده درباره آن فعاليت است. از ديدگاه علمي استاندارد كردن به معناي ايجاد نظم در رشته اي از فعاليت هاي عمومي و يا تخصصي است كه بتواند صرفه جويي اقتصادي، حفظ سلامتي و ايمني عمومي، انجام صحيح محاسبات فني، يكنواختي و هماهنگ سازي، گسترش مبادلات بازرگاني، تسهيل ارتباطات و گردش صحيح اطلاعات و توسعه را به دنبال داشته باشد. اين نظم بصورت قانون، قاعده ، معيار و اصل توسط گروهي از افراد ذينفع و علاقمند، تدوين و تحت عنوان ملاكي به نام استاندارد عرضه مي شود.صنايع نفت ايران و به خصوص مناطق نفتخيز جنوب از پيشگامان منحصر بفرد در شناخت نقش بنيادي استانداردها و تحقق و تجسم واقعي آن در جامعه ما بوده اند . استانداردهادر مناطق نفتخيز جنوب كه عمدتاً از تطبيق استانداردهاي مرجع با شرايط عملياتي ويژه آن ايجاد و بكارگرفته شده اند به طور مستمر توسط كميته هاي تخصصي استاندارد بررسي و بروز مي شوند. در كنار اين حركت و با توجه به اهميت استانداردها ، آموزش به كاركنان از برنامه هاي جدي اداره مهندسي استانداردهاي مناطق نفتخيز جنوب مي باشد و به طور جدي پيگيري مي شود .

مهندس سيروس نجاريان رييس اداره مهندسي استانداردهاي مناطق نفتخيز جنوب درباره فعاليت هاي استانداردها ، نحوه تدوين آنها و چگونگي دسترسي به آنها در مناطق نفتخيز جنوب توضيح مي دهد:

لطفاً در خصوص چگونگي بررسي و بروزآوري بانك اطلاعاتي استانداردهاي مرجع به نام Standard manager كه تهيه و منتشركرده ايد توضيحاتي بفرماييد:
كتابخانه فني و استانداردها همواره فهرست هاي استانداردها را كه از طرف شركت هاي انتشاراتي توزيع مي گردد دريافت نموده و پس از بررسي فني آنها توسط كارشناسان اداره مهندسي استانداردها و مقايسه پيشنهادات جديد با آنچه كه در كتابخانه و شبكه محلي بصورت لوح هاي فشرده وجود دارد، نيازهاي جديد استانداري را استخراج و تأمين اعتبار مي نمايد. سپس از طريق كتابخانه مركزي نسبت به خريد آنها اقدام مي شود و توسط معاونت سيستم اطلاعات مديريت و خدمات رايانه اي با درخواست اداره مهندسي استانداردها آنها را بر روي شبكه محلي قرار داده بصورت فعال نگهداري مي نمايد.
در حال حاضر كاركنان مناطق نفت خيز جنوب با نرم افزار سيستمي مديريت استانداردها (Standard manager) كه بر روي شبكه محلي قرار دارد آشنا هستند اين سيستم حاوي استانداردها و اطلاعات فني بيش از يكصد مؤسسه معتبر و مرجع مي باشد كه با قابليت جستجو و كيفيت مطلوب صفحات و امكانات كپي برداري و چاپ همراه مي باشد.
اخيراً فعاليت هايي براي تغيير سيستم مذكور صورت گرفته است كه تاكنون با استقبال كارشناسان مواجه نشده است و احتمالاً فرمت موجود حفظ خواهد شد و صرفاً موسسات بيشتر و استانداردهاي جديدتري به آن اضافه خواهد شد. لازم به ذكر است كه استانداردها در دنيا به 4 سطح كارخانه اي، ملي، منطقه اي و بين المللي تقسيم مي شوند . استانداردهاي كارخانه اي استانداردهايي هستند كه توسط يك موسسه ، كارخانه يا شركت خاص درباره فعاليت هاي توليدي و تخصصي آن شركت و يا سازمان تدوين مي شوند مانند مجموعه استانداردهاي شركت هاي SHELL و BP . استانداردهاي ملي همين فرآيند در مورد كالا يا خدمات عمومي در مقياس يك كشورهستند مانند استانداردهاي ملي ايران ( ISIRI ) ، استانداردهاي ملي آلمان ( DIN ) و استانداردهاي ملي انگلستان(BSI ) . مبنا و اساس اكثر استانداردهاي منطقه اي مانند استاندارد اروپا ( CEN ) و استانداردهاي بين المللي مانند (ISO ) نيز استانداردهاي ملي هستند كه در سطح بين المللي با تغييراتي مورد پذيرش قرار گرفته اند.
استانداردهاي ويژه مناطق نفتخيز جنوب جزو استاندارد كارخانه اي محسوب مي شود كه توسط كميته هاي تخصصي استانداردها و بر اساس استانداردهاي مرجع با بهره گيري از انواع استانداردها تدوين مي گردند.علاوه بر 4 گروه مورد بحث بايد توجه داشت با وجود دسته بندي مذكور ، برخي از استانداردها به لحاظ كاربرد ، اهميت و اعتبار مي تواند در بيش از يك گروه يا سطح مطرح شوند مانند استاندارد API 5L درباره خطوط لوله كه با وجود اينكه يك استاندارد تخصصي در كشور آمريكا مي باشد ليكن بعنوان يك استاندارد مرجع بين المللي در نفت ، گاز و پتروشيمي شناخته شده و پذيرفته شده است .اما درباره بررسي و بروزآوري بانك اطلاعات استانداردها بايد بعرض برسانم كه از حدود 30 سال قبل ، شكل بروزآوري استاندارد از فيزيكي و كتابخانه اي بتدريج به حالت الكترونيكي تبديل گرديد و موسسه استانداردهاي بريتانيايي (BSI) پيشرو در اين زمينه بود به تبع آن از اواسط سال هاي 1360 در ابتدا استانداردهاي SHELL و BP بر روي ديسك هاي نرم و از سال 1368 بصورت لوح هاي فشرده (CD) توسط اداره مهندسي استانداردها خريداري گرديدند . شناسايي ، بررسي ، تامين اعتبار و سفارش مجموعه هاي استانداردها از طريق اداره مهندسي استانداردها كماكان انجام مي گيرد .
معاونت تداركات و امور كالا در گذشته و معاونت سيستم هاي اطلاعات مديريت و خدمات رايانه اي به همراه كتابخانه مركزي در سال هاي اخير فعالانه در خريد و استقرار آنها بر روي شبكه مناطق نفتخيز جنوب مساعدت مي نمايند . در حال حاضر كتابخانه فني و استانداردها متولي و مسئوليت سفارش و نگهداري استانداردها را بر عهده دارد .

اين كميته ها را چه كساني تشكيل مي دهند ، چه تعدادي هستند ؟ و روند تدوين استانداردهاي مناطق نفت خيز در آنها به چه شيوه اي است ؟
در مناطق نفتخيز جنوب فرآيند و فعاليت هاي استانداردها توسط اداره مهندسي استانداردها از لحاظ اجرايي زير نظر مدير مهندسي و ساختمان و معاونت خدمات فني اين مديريت و از بعد كيفي زير نظر مدير امور فني بعنوان رييس شوراي استانداردها هدايت مي گردد . شوراي استانداردها متشكل از تمام مديران سازمان هاي فني و عملياتي بعضي از روساي ادارات تخصصي خاص و نمايندگان شركت هاي وابسته مي باشد . اداره مهندسي استانداردها در حال حاضر 16 كميته تخصصي با عنوان هاي خطوط لوله و شيرها، ماشين آلات راهسازي و ترابري، وسايل حفاري، ابزار دقيق، مواد شيميايي و وسايل آزمايشگاهي، راه و ساختمان، تهويه و تبريد، وسايل بهره برداري نفت، گاز و گازمايع، ماشين آلات فرايندي، حفاظت فني، ايمني و آتش نشاني، عمومي، محيط زيست، كامپيوتر و مخابرات را تشكيل داده است و هماهنگي و نظارت بر فعاليت هاي آنها را بر عهده دارد .
رييس شوراي استانداردها (مدير امور فني شركت ملي مناطق نفتخيز جنوب ) ، رييس و جانشين رييس هر يك از كميته هاي تخصصي را انتخاب مي كند . اعضاي كميته ها كه از كارآزموده ترين كارشناسان مناطق نفتخيز جنوب هستند و در رشته تخصصي خود خبره و صاحب نظرند نيز توسط اداره استانداردها و روساي كميته ها تعيين مي گردند . هم اكنون 220 كارشناس در اين كميته ها فعاليت مي كنند. تدوين استاندارد هر بخش به اين ترتيب است كه در ابتدا پيش نويس استانداردها و يا مباحث مطروحه در كميته هاي تخصصي استانداردها مورد بررسي و بعضاً اصلاح قرار مي گيرند و استانداردهاي اصلاح شده حسب مورد به «شوراي استانداردهاي مناطق نفتخيز جنوب » ارسال و در آنجا پس از بحث و بررسي نهايي به تصويب مي رسند . به جز در رشته كامپيوتر كه زمان زيادي از تشكيل كميته تخصصي آن نمي گذرد ، ديگر بخش ها داراي استاندارد تدوين شده هستند .

نقش اداره استانداردها در اين ميان چيست ؟
اداره استانداردها از نظر اجرايي و سازماني زيرنظر مديريت مهندسي و ساختمان شركت ملي مناطق نفتخيز جنوب است ، اما از نظر ماهيت و كيفيت كار زير نظر مديريت فني فعاليت مي كند . اين شكل از سازماندهي به اين دليل است كه نظرات كارشناسي اين اداره تحت تاثير فعاليت هاي يك بخش خاص قرار نگيرد . همانطور كه عرض كردم انتخاب اعضاي كميته ها نيز بوسيله يك اداره يا فرد خاص صورت نمي گيرد تا نظرات تخصصي بخش هاي مختلف حتي المقدور اعمال شوند . اتخاذ اين روش باعث شده است كه نظرات كميته ها كاملا" مستقل باشند .
اين را هم اضافه كنم كه اين كميته ها تنها كميته هاي تخصصي در نوع خود در مناطق نفتخيز جنوب هستند كه محل مناسبي براي تبادل تجربيات و افزايش دانش كارشناسان نيز به حساب مي آيد و ما از اين نظر براي به عضويت در آوردن كارشناسان زيادي تحت فشار هستيم ، اما اين كميته ها كميته هاي اداري نيستند تا مثلا" رييس يا نماينده رسمي هر اداره عضو اين كميته ها شود . در اصل هر شركت كننده اي كه كارشناس نباشد حضورش در اين كميته ها سودي ندارد.
تركيب كارشناسان كميته بايد وجوه مختلف يك رشته تخصصي را پوشش دهد و اين اصل اساسي كميته هاي تخصصي استانداردها مي باشد . از طرفي استانداردهاي مناطق نفتخيز و استانداردهاي مرجع صنعت نفت دنيا همه ، به زبان لاتين است ، يعني كسي كه آنها را مطالعه مي كند علاوه بر دانش و تجربه كافي در آن رشته بايد به زبان انگليسي تخصصي نيز تا حد قابل قبولي تسلط داشته باشد . خلاصه اينكه كارشناسي استاندارد در اين وادي حرف اول را مي زند .

آيا اين به اين معنا ست كه همه كارها به كارشناسان سپرده شود ؟
لازم به ذكر است كه استاندارد تعيين كننده ي تمام يا بخشي از مختصات يا مشخصات فني يك فرآورده است به معناي ديگر ، استاندارد حل و فصل كننده بسياري از امور فني و حتي غير فني مانند مسايل حقوقي و روابط اداري است . تدوين استانداردهاي يك كالا ، خدمت يا فعاليت خاص حاصل تلاش سال ها كار گروهي عده اي از كارشناسان خبره ، يا دست كم بهترين هاي آن رشته است. استاندارد يك كار پر حوصله ، فني و بسيار پر ثمر است و مانند حساب پس انداز برطرف كننده احتياجات شركت در زمان نياز است .
چون يك پروژه يا يك اداره نمي تواند و در جايگاهي قرار ندارد كه در تمام رشته ها كارشناسان خبره داشته باشد ، تصميم گيري در اين زمينه را به يك گروه از كارشناسان ارجاع شود كه اين گروه در مناطق نفتخيز جنوب همان كميته هاي تخصصي هستند. به عنوان نمونه كميته ماشين آلات فرآيندي سشامل متخصصان تعميرات ، طراحي مهندسي ، كالا ، بهره برداري و نفت مي باشد بنابراين اين گروه تمام پيامدهاي ناشي از تصميم گيري در آن خصوص را براي سازمان در نظر دارد .اما برخي عوامل باعث شده اهميت اين موضوع به درستي درك نشود و بعضا" در برابر اين سيستم مقاومت هايي بوجود آيد . كه در دوره هاي اموزشي اين نكات بيشتر توضيح داده مي شود .

آموزش هاي استاندارد شامل چه مباحثي است و بيشتر براي چه طيفي از كاركنان برگزار مي شود ؟
اولين دوره اي كه در مناطق نفتخيز جنوب برگزار شد شامل دوره مقدماتي آشناسازي با استانداردهاي صنعت نفت جنوب در سال 1368 بود . اين دوره آموزشي عمدتاً براي فارغ التحصيلان رشته فني دانشگاه و تكنسين هايي كه در بخشهاي طراحي، نظارت، اجرا، تعميرات، بهره برداري و بازرسي فني بكار اشتغال دارند برگزار مي شد . پس از گذشت چند سال ، علاوه بر آنكه دامنه آموزش ها به سمت تخصصي شدن گسترش پيدا كرد ، آموزش دوره آشناسازي با استانداردها براي تمام كاركنان الزامي شد به نحوي كه اكنون يكي از ضروريات ارتقاي شغلي و سازماني در شركت ، گذراندن اين دوره مي باشد . در اين دوره ، شركت كنندگان ، تعريف ، اهميت و فوايد استانداردها ، تاريخچه استانداردهاي مناطق نفتخيز جنوب ، چگونگي بررسي و تدوين استاندارد در مناطق نفتخيز جنوب و روش استفاده از آنها ، مؤسسات استانداردهاي مرجع صنعت نفت و فعاليت ها و وظايف كميته هاي تخصصي استاندارد مناطق نفتخيز جنوب را فرا مي گيرند . مدرسان اين دوره ها اعضاي كميته هاي تخصصي كه خود در تدوين استانداردها نقش دارند هستند . امروز ، آموزش هاي تخصصي استاندارد در مناطق نفتخيز جنوب علاوه بر منحصر به فرد بودن در كشور ، در كمتر موسسه بين المللي استاندارد ، برگزار مي شود چون اداره استاندارد مناطق نفتخيز جنوب منسجم ترين و فعال ترين سازمان استاندارد در سطح وزارت نفت است ، از 11 كميته استاندارد وزارت نفت ، 7 رييس كميته آن از كارشناسان مناطق نفتخيز جنوب هستند و در 4 كميته ديگر فعالترين كارشناسان از مناطق نفتخيز جنوب مي باشند .سالانه 40 تا 50 دوره آموزش استاندارد در مناطق نفتخيز جنوب برگزار مي شود و به همين منظور يك بخش در اداره آموزش مناطق نفتخيز به نام آموزش استانداردها تشكيل شده كه برنامه ريزي و اجراي آموزش ها را به عهده دارد . هر دوره حدود يك هفته به طول مي انجامد و تقريبا" بيشترين آموزش پذير را در ميان دوره هاي آموزشي مناطق نفتخيز جنوب دارد .

اداره استانداردها داراي يك فهرست سازندگان مجاز كالا است . آيا اين فهرست همان فهرست سازندگان مجاز مناطق نفتخيز جنوب در معاملات بازرگاني است؟
خير ، در مناطق نفتخيز جنوب سازندگان كالاهاي مهم و تخصصي بر مبناي استانداردهاي معتبر صنايع نفت و گاز و مشخصات فني خاص مناطق نفتخيز جنوب و در صورت لزوم با تدوين الحاقيه هاي تكميلي، از نظر تخصصي شناسايي ، ارزيابي و معرفي مي شوند .اين فهرست كه فهرست سازندگان مجاز از نظر فني (APPROVED VENDORS LIST , TECHNICAL VIEW) نام دارد و فقط بر بررسي هاي فني و كارشناسي استوار است و وجه بازرگاني و حقوقي آن تعيين كننده نيست .
مراحل ارزيابي سازندگان كه توسط كارشناسان كميته هاي تخصصي استانداردها در اداره مهندسي استانداردها انجام مي گيرد شامل شناسايي، مطالعه كاتالوگ و مدارك فني، مذاكرات فني، بازديد از خطوط توليد، مشاهده توليدات در حين كار، خريد اقلام معدود براي آزمايش ميداني و يا صدور تأييديه براي مدت زمان محدود مي گردد كه مطابق دستورالعمل تهيه فهرست سازندگان مجاز داخلي و خارجي كالا (از نظر فني) صورت مي گيرد. براي ارزيابي تخصصي يك كالا و يا سازنده آن ضرورتاً نيازي به طي همه مراحل ارزيابي نمي باشد و در صورتيكه كارشناسان و كميته تخصصي مربوطه در هر مرحله از ارزيابي از كيفيت مطلوب محصول اطمينان حاصل نمايند، اتخاذ تصميم خواهند نمود.ضرورت تهيه فهرست محدود و يا نامحدود سازندگان براي يك كالاي مهم و تخصصي و مراحل ارزيابي سازندگان آن كالا از وظايف كميته هاي تخصصي استانداردها مي باشد. طبيعي است كه با توجه به اهميت وحساسيت كالا و مراحل ارزيابي آن تصميمات مختلفي گرفته خواهد شد.

با توجه به اينكه فهرست سازندگان مجاز باعث محدوديت در تهيه كالاي پروژه ها مي شود چه راهكاري براي حل آن پيشنهاد مي كنيد ؟
اتفاقا" ما بحث هاي زيادي روي اين موضوع داريم . طبق مقررات مناطق نفتخيز جنوب تهيه فهرست سازندگان مجاز به عهده مديريت تداركات و امور كالا است و فهرستي كه در اداره استانداردها تهيه مي شود كاملا" فني است و مبناي تهيه فهرست بازرگاني قرار مي گيرد و عنوان آن هم فهرست سازندگان مجاز از نظر فني (APPROVED VENDORS LIST TECHNICAL VIEW ) است. در اين فهرست 1 هزار و 400 سازنده براي 240 كالاي اصلي و مهم وجود دارد .طيق دستورالعمل ، مديريت تداركات و امور كالا ، فهرست سازندگان مجاز مناطق نفتخيز جنوب را بايد با استفاده از اين فهرست تهيه كند و سازندگاني را از اين فهرست حذف و سازندگان مورد نظر خود را براي بررسي فني به اداره استانداردها معرفي كند اما هيچگاه نمي تواند سازنده اي را به اين فهرست اضافه كند چون براي بررسي فني سازندگان اين اقدام مهم و حساس اين روش انتخاب شده است .با ايجاد تعامل سازنده ميان اداره مهندسي استانداردها و مديريت تداركات و امور كالا مي توان فرصتي را فراهم آورد تا با برنامه ريزي صحيح ، راهبري مناسب و اعمال مديريتي موثر، زمينه انتقال فناوري به داخل كشور و توسعه صنايع داخلي را تسريع شود . به اين دليل كه با شناخت نسبي كه از سازندگان داخلي و خارجي تامين كننده كالاهاي مناطق نفتخيز جنوب وجود دارد مي توان صنايع داخلي را كه پتانسيل ساخت تجهيزات مورد نياز مطابق با استانداردها را دارند با اين استانداردها آشنا كرد و در صورت برآورده كردن الزامات فني براي ساخت كالاي استاندارد از آنها حمايت كنيم و يا اينكه سازندگان خارجي را به آنها معرفي كنيم و با تضمين خريد توليدات آنها زمينه حضور آنها در داخل را فراهم كنيم .
هر هزينه اي هم كه در اين راه بپردازيم ارزشمند است چون انتقال فناوري ، توسعه صنايع داخلي و تامين سريع تر و مطمئن تر كالاهاي مورد نياز را به دنبال دارد .اما اينكه بخواهيم به منظور حمايت از صنايع داخلي ، ساخت يك كالا را به شركتي واگذار كنيم كه نه امكانات و نه دانش آن را دارد ،نتيجه اي جز اتلاف وقت و سرمايه ملي به دنبال نخواهد داشت و اين تفكر كه مي توان با اين شيوه كالايي با هزينه كمتر تهيه و به اصطلاح صرفه جويي كرد ، مغاير با كسب فناوري ، حمايت از صنايع داخلي و منافع ملي است . به عبارت رساتر بايد سازندگان را به استاندادردها نزديك كنيم و نه براي حمايت از سازندگان ، استانداردها را كمرنگ نمود .

كمي هم از تاريخچه استانداردهاي مناطق نفتخيز جنوب بگوييد.
در بدو امر، استانداردهاي صنعت نفت عيناً همان استانداردهاي «شركت نفت بريتانيا» (BRITISH PETROLEUM) در امور مهندسي، اجرايي و عملياتي بود و صرفاً براساس شرايط خاص منطقه اي تغييرات مختصري در آنها داده مي شد. از سال 1967 كه شركت عامل نفت ايجاد گرديد، اداره اي تحت نام STANDARDIZATION & METRICATION فعاليت خود را آغاز نمود. ولي عملاً در سال 1969 شرح وظايف آن با دو نفر كارمند بتصويب رسيده است. از سال 1972 شركت سهامي خاص خدمات نفتي (OSCO) در حنوب و پالايشگاه آبادان (AR) و شركت خدمات نفتي ايران (IROS) مشتركاً با ايجاد سازماندهي خاصي و با استفاده از خدمات مهندسي مشاور MECON اقدام به بررسي و بروز در آوردن و هماهنگ نمودن استانداردهاي صنعت نفت جنوب نمودند كه اين فعاليت ها تا سال 1978 ادامه داشته است. بعد از پيروزي انقلاب اسلامي ، فعاليت هاي پراكنده اي براي سازماندهي مجدد فعاليت هاي استانداردها شروع شد ليكن از سال 1365 با توجه به تغييراتي كه در شركتهاي فوق الذكر بوقوع پيوست اداره استانداردهاي مناطق نفتخيز گسترش يافت و مستقلاً مسئوليت تدوين و بروز نگهداري استانداردهاي مناطق نفتخيز جنوب را بر عهده گرفت.
از سال 1368 «پروژه مطالعه، تلفيق و بروزرساني استانداردهاي صنعت نفت» زيرنظر معاونت امورمهندسي و طرحهاي وزارت نفت و با مشاركت مديريت توليد مناطق نفتخيز جنوب، شركت ملي گاز ايران و مديريت اموربازرگاني وزارت نفت ايجاد گرديد و در اوايل دهه 70 با حضور بعضي از شركتها و مديريت هاي تابعه وزارت نفت گسترش يافت. اين پروژه در سال 1376 به اتمام رسيد و «استانداردهاي صنعت نفت» (IRANIAN PETROLUEM STANDARDS) را عرضه نمود كه علي الاصول در تمامي شركتها و مديريت هاي تابعه وزارت نفت لازم الاجرا مي باشند.اين مجموعه شامل 376 فقره استاندارد و 183 نقشه استاندارد مي باشد كه بر مبناي حدود 2 هزار استاندارد مرجع تهيه شده اند و هر پنج سال يكبار مورد بازنگري و بروزرساني قرار مي گيرند.

منبع : نفت نيوز