همکارى هاى میان کشورهاى منطقه خلیج فارس، منافع سیاسى و اقتصادى بسیارى براى این کشورها دربرخواهد داشت. نخستین گام در ایجاد این همکارى ها مى تواند استفاده عادلانه تر از مخازن و میدان هاى مشترک نفت و گاز باشد. تلاش براى انجام اقدام هاى اعتمادسازی، یکى از راه هاى ایجاد زمینه هاى لازم به منظور بهره بردارى از میدان هاى مشترک نفت و گاز ایران با کشورهاى منطقه خلیج فارس است.

میدان هاى نفت و گاز ایران به ویژه میدان هاى نفتى عموماً در جنوب غربى کشور و در منطقه خلیج فارس واقع شده اند. ایران با وجود همسایگان متعدد (۱۵ کشور) به ویژه همسایگان جنوب غربى و حتى شمالى که اغلب تولیدکنندگان بزرگ نفت و گاز هستند - و بسیارى از ساختمان هاى نفتى – گازى کشور در مناطق مرزى داخل سرزمین هاى آنان امتداد یافته است، سبب شده است تا تعداد قابل توجهى از مخازن کشور، با همسایگان مشترک باشد. ایران در خشکی؛ با عراق در جنوب و با ترکمنستان در شمال شرقى و در دریا؛ با همسایگان جنوبى حاشیه خلیج فارس مانند عربستان، کویت، قطر، امارات (ابوظبی، دوبی، شارجه) و عمان میدان هاى مشترک دارد. نزدیک به ۵۰ درصد از ذخایر گازى کشور تنها در میدان پارس جنوبى قرار دارد که مخزنى مشترک با میدان شمالى قطر است. میدان گازى پارس جنوبى، بزرگ ترین میدان مستقل گازى جهان به شمار مى رود مى شود که روى خط مرزى مشترک ایران و قطر قرار دارد. طبق آخرین برآوردها، ذخیره مربوط به بخش ایران، حدود ۲/۱۴ تریلیون مترمکعب و حدود هفت درصد کل ذخایر جهان را به خود اختصاص داده است. این میدان همچنین داراى میعانات گازى در جاى معادل ۱۸ هزار میلیون بشکه است. علاوه بر منابع پارس جنوبی، میدان گازى هنگام در مرز آبى ایران و عمان در تنگه هرمز، میدان نفتى و گازى سلمان در مجاورت خط مرزى آبى با ابوظبی، مشترک با میدان ابوالبوخوش، میدان نفت و گاز مبارک مشترک با امارات متحده عربی، میدان گازى بی- فارسى مشترک با عربستان، میدان هاى نفتى فروزان و اسفندیار در آب هاى خلیج فارس مشترک با میدان هاى لولو و مرجان متعلق به عربستان سعودی، میدان نفتى نصرت مشترک با میدان نفتى فاتح امارات متحده عربى در خلیج فارس، میدان فرزام مشترک با میدان فلاح امارات متحده عربى در خلیج فارس، میدان نفتى و گازى آرش مشترک با کویت و میدان هاى نفتى و خشکى دهلران، پایدار غرب، نفت شهر، یادآوران (کوشک و حسینیه ) مشترک با عراق، عمده ترین منابع مشترک شناخته شده نفت و گاز کشور هستند. رژیم هاى حقوقى تعریف شده و مورد توافق، هیچ یک از طرفین را از شروع و ادامه بهره بردارى میدان مشترک منع نمى کند؛ بلکه تنها منطقه ممنوعه در دو طرف خط مرزى تعریف مى شود که هیچ یک از طرفین حق بهره بردارى در آن محدوده را ندارند. ولى در خارج از این محدوده هر گونه عملیات مجاز خواهد بود. با توجه به تلاش گسترده کشورهاى همسایه براى دسترسى هرچه سریع تر به ذخایر میدان هاى مشترک، ایران نیز باید تلاش بیشترى براى بهره بردارى و توسعه به موقع این میدان هاى انجام دهد. عدم بهره بردارى و توسعه به موقع میدان هاى مشترک نفت و گاز و برداشت بیشتر کشورهاى همسایه از میدان هاى مشترک، روزانه میلیون ها دلار به کشور ضرر مى رساند. براى مثال، هم اکنون امارات متحد عربى از میدان مشترک سلمان و عربستان از میدان مشترک فروزان بیش از دو برابر ایران برداشت مى کنند. از سوى دیگر، برداشت یک جانبه از میدان هاى مشترک، افت فشار را در بخش بهره بردارى شده کاهش و در نتیجه، منابع نفت و گاز را به سوى دیگر سوق مى دهد. ضمن این که این پدیده (مهاجرت) سبب مى شود کشورى که در حال بهره بردارى یک جانبه است، از سهم بیشترى بهره مند شود. جبران انرژى از دست رفته نیز، هزینه هاى مضاعفى را درزمینه اعمال روش هاى افزایش مجدد تولید از جمله تزریق آب، گاز، فرآورى مصنوعى و … در پى خواهد داشت. هرچند در سال هاى اخیر، اقدام هاى عملى براى بهره بردارى از ذخایر میدان هاى مشترک و توسعه این میدان ها از جمله برنامه ریزى براى توسعه کامل میدان بزرگ پارس جنوبی، امضاى قرارداد توسعه میدان هاى سلمان، نصرت و فرزام، فروزان و اسفندیار صورت گرفته، ولى لازم است کوششى دوچندان در تسریع توسعه سایر میدان هاى مشترک صورت گیرد. کشورهاى حوزه خلیج فارس که ذخایر مشترک نفت و گاز بسیارى با ایران دارند، در این زمینه مى توانند با بهره گیرى از اقدام هاى اعتمادسازى و با ایجاد چارچوبى مناسب به منظور توسعه و بهره بردارى از حوزه هاى نفت و گاز که در مرزهاى مشترک آنها قرار دارد، اقدام کنند. اعتمادسازى در زمینه منابع استراتژیک نفت مى تواند شروع همکارى هاى اقتصادى خوبى را در زمینه نفت و گاز، که سرنوشت همه کشورهاى خلیج فارس به آن وابسته است، فراهم آورد. نتیجه آن مى تواند از یک سو سرمایه هاى لازم را به این منطقه سرازیر کند و از سوى دیگر عامل بالقوه اى براى صلح و ثبات منطقه و پایه گذار روابط نزدیک ترى در موارد دیگر مورد علاقه کشورهاى خلیج فارس باشد. بسیارى از کارشناسان معتقدند که اقدام هاى اعتمادسازى دست کم در تئوری، اقدام هایى تلقى مى شوند که مى توانند به کاهش اختلاف هایى بینجامند که از نتیجه محاسبه غلط، عدم درک صحیح از مسئله و یا سوءتفاهم حاصل مى شود. در منطقه خلیج فارس احتمال بروز برداشت هاى متفاوت از این تدابیر وجود دارد: برداشت کشورهاى منطقه از اقدام هاى اعتمادسازى به عنوان یک فرآیند و یا یک هدف نهایى ممکن است یکسان نباشد. آشکار کردن انگیزه هاى متفاوت و گاه متناقض نه تنها به ایجاد و توسعه اعتمادسازى کمک نمى کند، بلکه ممکن است خود به عنوان مولد شک و تردید عمل کند. از سوى دیگر، در کاربرد اقدام هاى اعتمادسازى این سوال مطرح مى شود که این روند چه مواردى را دربرمى گیرد و اولویت هاى اختصاص داده به انواع آن کدام ها هستند؟ پاسخ به این سوال، برداشت هاى متفاوتى را ارائه مى دهد که راه را براى ایجاد یک اقدام مشترک به منظور رفع سوءتفاهم ها با مشکل روبه رو مى سازد. تفاوت در برداشت اعتمادسازى نشان دهنده آن است که اهداف مورد نیاز و منافع در حال رشد کشورهاى منطقه به اندازه اى نیست که پیشرفت مثبت موفق و سریع را نتیجه دهد. در حال حاضر هر چند که دورنماى نقش خطیر اعتمادسازى در منطقه در حال شکل گرفتن است، اما نتیجه عملى آن هنوز مبهم و اعتمادناپذیر است؛ زیرا نخست آن که انتخاب نوع و توصیه لازم براى گسترش و هدایت اقدام هاى اعتمادسازى کافى نیست. تلاش موفقیت آمیز اعتمادسازى در وهله نخست به برداشت مناسب این مفهوم و روش هاى مناسب براى به کارگیرى آن نیاز دارد و مهم تر این که مفهوم اعتمادسازى باید در ذهن دولت هاى منطقه متولد شود. دوم آن که در تفهیم برداشت اقدام هاى اعتمادسازی، توجه به دو نکته بسیار اساسى است: الف . ایفاى نقش اقدام هاى اعتمادسازى به عنوان یک نقش موقتى و انتقالى در نظر گرفته شود. ب . این اقدام ها به عنوان یک عامل تثبیت روابط در منطقه لحاظ شوند. مهم ترین مبناى اساسى براى رشد اعتماد متقابل میان کشورهاى منطقه شناسایى و رسمیت بخشیدن به منافع اساسى مشترک آنهاست. بنابراین، در ارتباط با روش هاى کاربردى اعتمادسازی، نتایج زیر باید به دست آید: - کلیه شرکت کنندگان در این اقدام مى باید منافع اساسى خود را در فرآیند اعتمادسازى ارائه دهند. - همه آنها باید در اعتمادشان احساس اطمینان کنند. - تعهدهاى آنها در این اقدام نباید با شک و تردید همراه باشد، زیرا تحمیل تعهدهاى اعتمادسازى بر کشورهایى که راغب به پذیرش آن نیستند، سودى ندارد. - هیچ کشورى نباید منافع اساسى ملى خود را براى نیل به این اقدام نادیده انگارد. - توازن منطقى میان کشورهاى منطقه بسیار مهم تلقى شود. موثر بودن اقدام هاى اعتمادسازى در گروى نگرشى پویاست. همچنین لازم است رونداعتمادسازى مستمر و دائمى باشد. توسعه و شکل گیرى این اقدام ها باید تدریجى باشد در غیر این صورت، نتایج موثر و درازمدتى نخواهد داشت. در روند پیشرفت تدریجى اعتمادسازی، تدابیر کمتر محدود کننده، جامع و کامل تحقق مى یابند و این خود مبنایى ایجاد مى کند که براساس آن مى توان درباره تدابیر محدود کننده بیشترى توافق کرد. ارتباط نزدیک تر مقامات سیاسى و اقتصادى کشورهاى خلیج فارس، تقویت همکارى هاى منطقه اى نفت و گاز، ایجاد کانون پژوهشگران نفت خلیج فارس وایجاد فرصت هاى مطالعاتى در زمینه نفت و انرژی، از جمله اقدام هاى اعتمادسازى لازم به منظور بهره بردارى ایران از منابع مشترک نفت و گاز خود با کشورهاى منطقه است.

منبع:نفت تایمز